مارکسیسم

مارکسیسم

کارل مارکس، بیش از صدسال پس از مرگش، همچنان یکی از بحث برانگیزترین چهره های دنیای غرب مانده است. نقدهای بی رحمانه او بر کاپیتالیسم و در مقابل، دادن نوید آینده اجتناب ناپذیر و خوشایند سوسیالیستی، الهام بخش انقلابی در ابعاد جهانی شد.

با توجه به انقلاب بلشویکی در روسیه و گسترش کمونیسم در اروپای شرقی، به نظر می رسد که در نیمه اول قرن بیستم رویای مارکسیستی به واقعیت بدل شده بود.

اما این رویا پیش از پایان قرن سقوط کرد. مردم کشورهای لهستان، مجارستان، چک اسلواکی، آلمان شرقی، رومانی، یوگسلاوی، بلغارستان، آلبانی و شوروی به این ایدئولوژی پاسخ رد دادند و در دوره گذار مهمی به سوی حقوق مالکیت خصوصی و نظام مبادله بازاری پا گذاشتند؛ گذاری که همچنان ادامه دارد. اما کدام یک از وجوه مارکسیسم چنین نیروی انقلابی قدرتمندی را به وجود آورد و چگونه می توان سقوط آن را توضیح داد؟ پاسخ این سوال ها در برخی از ویژگی های عمومی مارکسیسم یعنی اقتصاد، نظریه اجتماعی و دیدگاه کلی آن نهفته است.

● نظریه ارزش کار مارکسیسم

تئوری ارزش کار یکی از ستون های اصلی اقتصاد سنتی مارکسی بود که می توان آن را به وضوح در شاهکار مارکس، یعنی «سرمایه (۱۸۶۷)» دید.

مدعای اصلی این نظریه بسیار ساده است. این مدعا آن است که ارزش هر کالا را می توان به طور عینی با در نظر گرفتن متوسط ساعات کار لازم برای تولید آن کالا اندازه گیری کرد. مثلا اگر تولید یک جفت کفش معمولا دو برابر زمان لازم برای تولید یک شلوار به درازا می کشد، ارزش یک جفت کفش دو برابر شلوار خواهد بود. در بلندمدت نیز فارغ از ارزش نهاده های فیزیکی لازم برای تولید این دو محصول، قیمت رقابتی کفش دو برابر قیمت شلوارخواهد بود.

اگرچه نظریه ارزش کار آشکارا غلط است، اما در میانه قرن نوزده میلادی بین اقتصاددان های کلاسیک رواج داشت. به عنوان مثال آدام اسمیت در دفاع کلاسیکی که در «ثروت ملل (۱۷۷۶)» از کاپیتالیسم به عمل آورد، از این نظریه استفاده کرد و دیوید ریکاردو نیز بعدا در کتاب خود با عنوان «اصول اقتصاد سیاسی (۱۸۱۷)» که مورد مطالعه نسل های مختلف اقتصاددانان معتقد به بازار آزاد قرار گرفته است، این تئوری را سامان بخشید.

بنابراین نظریه ارزش کار به مارکسیسم منحصر نبود. با این حال مارکس تلاش کرد با تغییر جهت این نظریه به سمتی که اغلب اقتصاددانان کلاسیک از آن غفلت کرده بودند، آن را در مقابل پرچمداران کاپیتالیسم قرار دهد. وی بر این باور بود که این نظریه می تواند ارزش تمامی کالاها از جمله کالایی را که کارگران برای دریافت دستمزد به صاحبان سرمایه می فروشند، توضیح دهد. نیروی کار عبارت است از توانایی کارگر برای تولید کالاها و خدمات. مارکس با استفاده از اصول اقتصاد کلاسیک توضیح داد که ارزش نیروی کار باید به تعداد ساعات کاری بستگی داشته باشد که جامعه به طور متوسط برای تولید غذا، پوشاک و سرپناه کارگر صرف می کند تا او توانایی انجام کار را داشته باشد.

به بیان دیگر دستمزدی که کارگرها در بلندمدت دریافت می کنند به مقدار ساعات کاری وابسته است که برای تولید فردی که بتواند کار کند، مورد نیاز است. فرض کنید برای تهیه غذا، پوشاک و سرپناه یک کارگر در هر روز به پنج ساعت کار نیاز باشد تا او بتواند صبح روز بعد آماده انجام کار باشد. اگر یک ساعت کار معادل یک دلار باشد، دستمزد مناسب برابر با پنج دلار در هر روز خواهد بود.

مارکس سپس یک سوال ظاهرا کوبنده را مطرح کرد. این سوال آن بود که اگر قرار باشد همه کالاها و خدمات در یک جامعه کاپیتالیستی به قیمت ها (و دستمزدهایی) به فروش رسند که نمایانگر ارزش واقعی آنها (که با استفاده از ساعات کار اندازه گیری شده) است، چگونه ممکن است صاحبان سرمایه حتی تنها در کوتاه مدت سود کسب کنند؟ چگونه امکان دارد که سرمایه داران بتوانند درآمدی بیش از هزینه هایشان داشته باشند؟

مارکس در پاسخ به این پرسش گفت سرمایه داران در مقام مالکان ابزار تولید از جایگاه ممتاز و قدرتمندی برخوردار هستند و از این رو می توانند کارگران را با سنگدلی استثمار کنند. اگر چه سرمایه دار دستمزد صحیح را به کارگرها می پردازد، اما به گونه ای (مارکس این مطلب را خیلی گنگ بیان کرده است) کارگرها را وادار می کند تا بیش از ساعات کاری که برای خلق قدرت کار کردنشان لازم است کار کنند.

اگر صاحب سرمایه پنج دلار در روز به هر کارگر پرداخت کند، می تواند آنها را ملزم به مثلا ۱۲ ساعت کار در روز کند (که در زمان مارکس برای یک روز کاری چندان عجیب نبود).

بنابراین در صورتی که یک ساعت کار معادل یک دلار باشد، کارگرها محصولاتی به ارزش دوازده دلار برای صاحب سرمایه تولید می کنند، اما تنها پنج دلار به آنها پرداخته می شود. خلاصه کلام این که سرمایه داران «ارزش اضافی» را از کارگر می گیرند و سود پولی کسب می کنند.

اگرچه مارکس تلاش کرد با گسترش نظریه ارزش کار به محدوده های کاپیتالیسم، از این نظریه علیه نظام کاپیتالیستی استفاده کند، اما بدون اینکه بخواهد ضعف منطق و فرضیات اساسی آن را به نمایش گذاشت.

مارکس به درستی معتقد بود که اقتصاددانان کلاسیک نمی توانند سودهای کاپیتالیستی را به خوبی شرح دهند؛ اما خود او نیز در این امر ناکام ماند.

علم اقتصاد در سال های پایانی قرن نوزدهم نظریه ارزش کار را رد کرد. امروزه اقتصاددانان جریان اصلی اعتقاد دارند که سرمایه داران با استثمار نیروی کار به کسب سود نمی پردازند (به مدخل سود رجوع کنید)، بلکه سرمایه داران کارآفرین با چشم پوشی از مصرف فعلی، ریسک پذیری و سازمان دهی تولید سود به دست می آورند.

صفحات: 1 2

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید